خوانده و خواهان کیست

وقتی پای دادگاه و دعوا وسط می آید، حتماً اسم خواهان و خوانده به گوشتان خورده. اما واقعاً این دو نفر کی اند و چه نقشی توی پرونده دارند؟ اگر می خواهید بدانید در یک دعوای حقوقی، هر کدوم چه کاره اند و چه حقوق و وظایفی دارند، جای درستی آمده اید.

بحث های حقوقی معمولاً پر از اصطلاحات عجیب و غریبی است که سر آدم را گیج می کند، مخصوصاً وقتی خودمان گرفتار یک پرونده می شویم. شناختن طرفین دعوا، یعنی خواهان و خوانده، اولین قدم برای اینکه بفهمیم توی دادگاه چه خبر است و چه انتظاراتی باید داشته باشیم. این مقاله قرار است مثل یک دوست دلسوز، تمام پیچ و خم های این دو نقش اصلی را برایتان باز کند تا با دید بازتری سراغ مسائل حقوقی بروید. قرار نیست اینجا فقط تعریف خشک و خالی یاد بگیرید، بلکه با مثال های واقعی و زبان خودمانی، داستان خواهان و خوانده را از الف تا ی برایتان تعریف می کنیم تا وقتی اسمشان را شنیدید، قشنگ توی ذهنتان جا بیفتد که هر کدام چه مسیری را پیش رو دارند و چه باری روی دوششان است. پس بزن بریم تا یک بار برای همیشه این دو مفهوم کلیدی را زیر و رو کنیم و ببینیم دقیقاً چه خبر است.

تعاریف پایه و بنیادی: پایه های هر دعوای حقوقی

قبل از اینکه خیلی توی جزئیات غرق بشویم، بیایید از اول ماجرا شروع کنیم و ببینیم اصلاً خواهان و خوانده از کجا پیدایشان می شود. این دو نفر، مثل دو روی یک سکه هستند که با هم معنا پیدا می کنند و بدون یکی، دیگری بی مفهوم است. تمام داستان یک پرونده حقوقی، حول محور همین دو شخصیت می چرخد؛ یکی چیزی می خواهد و دیگری باید در برابر آن خواسته پاسخگو باشد.

خواهان کیست؟ آغازگر داستان

اگر بخواهیم خیلی ساده و خودمانی بگوییم، خواهان کسی است که کاسه صبرش لبریز شده و می خواهد حقش را از راه قانونی بگیرد. او همان کسی است که قدم اول را برای شروع یک دعوای حقوقی برمی دارد و می رود دادگاه تا خواسته اش را مطرح کند. در دنیای حقوق، به خواهان «مدعی» یا «متقاضی» هم می گویند. یعنی کسی که ادعایی دارد و از دادگاه می خواهد که این ادعا را بررسی کند و حق را به حق دار برساند.

نقش اصلی خواهان در یک پرونده، این است که دادخواست تنظیم کند و آن را به دادگاه بدهد. دادخواست مثل یک نامه رسمی است که توی آن، خواسته شما، دلایل و مدارکتان را می نویسید. بعد از اینکه دادخواست را تقدیم کردید، وظیفه بعدی تان این است که ادعایتان را ثابت کنید. یعنی باید با سند، مدرک، شهادت شاهد یا هر چیز دیگری، به قاضی نشان بدهید که حق با شماست و طرف مقابل (خوانده) باید خواسته تان را انجام بدهد. مثلاً اگر می گویید کسی به شما بدهکار است، باید سفته، چک یا مدرک دیگری ارائه دهید که حرفتان را تأیید کند.

خواهان، همیشه شروع کننده بازی است و بار اثبات ادعا روی دوش او قرار دارد.

بیایید یک مثال بزنیم تا قضیه روشن تر شود: فرض کنید شما یک آپارتمان را به شخصی فروخته اید، اما خریدار بعد از مدتی از پرداخت بقیه پولش سر باز می زند و سند را هم به نام شما منتقل نمی کند. در این حالت، شما که می خواهید باقی مانده پولتان را بگیرید و یا معامله را فسخ کنید و خانه را پس بگیرید، می شوید «خواهان». شما باید به دادگاه مراجعه کنید، دادخواست بدهید و تمام مدارک مربوط به قولنامه و عدم پرداخت را ارائه دهید تا حقانیت خود را ثابت کنید.

خوانده کیست؟ طرف مقابل دعوا

حالا نوبت می رسد به خوانده. خوانده دقیقاً نقطه مقابل خواهان است. او کسی است که دعوا علیهش مطرح شده و خواهان از او چیزی می خواهد یا ادعایی نسبت به او دارد. به عبارت دیگر، خوانده همان شخصی است که پای او به دادگاه باز شده، نه به خواست خودش، بلکه به خاطر دادخواستی که خواهان علیهش تنظیم کرده. در لغت، «خوانده» یعنی کسی که به دادگاه فراخوانده شده است.

نقش اصلی خوانده این است که به ادعاهای خواهان پاسخ بدهد و از خودش دفاع کند. او می تواند بگوید که ادعاهای خواهان درست نیست، مدارکش بی اعتبار است یا اصلاً حق با خواهان نیست. خوانده وظیفه دارد دلایل و مستندات خود را برای دفاع ارائه دهد تا قاضی بتواند تصمیم درستی بگیرد. البته که دفاع کردن فقط ارائه مدرک نیست؛ خوانده می تواند ایرادات قانونی هم به دادخواست خواهان وارد کند، مثلاً بگوید خواهان اهلیت قانونی ندارد یا ذینفع نیست.

با همان مثال قبلی پیش برویم: شخصی که آپارتمان را از شما خریده و حالا شما علیه او دادخواست داده اید، می شود «خوانده». او باید به دادگاه بیاید و از خودش دفاع کند. مثلاً می تواند بگوید که پول را پرداخت کرده، اما شما مدرک آن را قبول نمی کنید، یا اینکه اصلاً قراردادی با شما نبسته است. وظیفه اوست که با ارائه اسناد بانکی، شهادت و هر مدرک دیگری، خودش را تبرئه کند.

تفاوت اساسی خواهان و خوانده: آغازگر و پاسخگو

حالا که با خواهان و خوانده به طور جداگانه آشنا شدید، دیگر فهمیدن تفاوت اصلی شان مثل آب خوردن است. تفاوت اصلی در این است که خواهان آغازگر دعواست و اولین قدم را برمی دارد، در حالی که خوانده کسی است که باید به این دعوا پاسخ بدهد.

یک تفاوت مهم دیگر هم در بار اثبات است. معمولاً این خواهان است که باید ادعای خودش را ثابت کند و بار سنگین اثبات حقیقت بر دوش اوست. خوانده در ابتدا نیازی به اثبات چیزی ندارد، بلکه باید ادعای خواهان را رد کند یا دفاعیاتی را مطرح کند که نشان دهد حق با خواهان نیست. البته این به این معنی نیست که خوانده همیشه در موضع ضعف است؛ او هم می تواند با ارائه مستندات قوی، دفاع جانانه ای از خود انجام دهد و حتی در مواردی، خودش دست به طرح دعوای متقابل بزند که در ادامه به آن می پردازیم.

خلاصه، خواهان می گوید: من چیزی می خواهم! و خوانده می گوید: چرا من باید این کار را بکنم؟ یا من این کار را کرده ام! این تعامل بین خواسته و پاسخ، جوهره هر دعوای حقوقی است و نقش این دو، خط و ربط داستان را مشخص می کند.

شرایط لازم برای خواهان جهت اقامه دعوا: هر کسی نمی تواند ادعا کند!

این طور نیست که هر کسی هر وقت دلش خواست بتواند برود دادگاه و علیه دیگری دادخواست بدهد. برای اینکه یک نفر بتواند به عنوان خواهان در دادگاه حاضر شود و دعوای او مورد رسیدگی قرار بگیرد، باید چند شرط اساسی داشته باشد. این شروط، سنگ بنای هر پرونده حقوقی هستند و اگر یکی از آن ها نباشد، ممکن است کل پرونده از اساس زیر سؤال برود.

اهلیت خواهان: توانایی قانونی

اولین و شاید مهم ترین شرط برای خواهان، داشتن اهلیت است. اهلیت یعنی چه؟ یعنی اینکه فرد از نظر قانونی، توانایی انجام کارهای حقوقی را داشته باشد. یک آدم باید آنقدر عقل و درک داشته باشد که بتواند از حقوق خودش دفاع کند و بداند چه کاری می کند. قانون سه رکن اصلی برای اهلیت تعیین کرده:

1. بلوغ: فرد باید به سن قانونی بلوغ رسیده باشد. در ایران، این سن برای دختران ۹ سال تمام قمری و برای پسران ۱۵ سال تمام قمری است. البته برای انجام معاملات مالی، فرد باید به سن رشد (۱۸ سال تمام شمسی) هم رسیده باشد.
2. عقل: فرد باید عاقل باشد و از سلامت روانی برخوردار باشد. کسی که مجنون است، نمی تواند به عنوان خواهان، خودش دعوایی را مطرح کند.
3. رشد: فرد باید توانایی اداره اموال خودش را داشته باشد و بتواند تشخیص دهد که چه معامله ای به نفع اوست و چه معامله ای به ضررش. به کسی که این توانایی را ندارد، «سفیه» می گویند.

پس، اگر یک نفر، مثلاً یک کودک صغیر، یک فرد مجنون یا یک سفیه بخواهد دعوایی را مطرح کند، خودش نمی تواند این کار را بکند. در این صورت، باید نماینده قانونی او (مثل ولی، قیم یا وصی) به جای او دادخواست بدهد و پیگیر پرونده باشد. اهمیت اهلیت آنقدر بالاست که اگر خواهان اهلیت نداشته باشد، دادخواست او ممکن است اصلاً رد شود یا حتی اگر به نتیجه برسد، رأی دادگاه باطل اعلام شود. برای همین، یکی از اولین چیزهایی که دادگاه بررسی می کند، همین اهلیت خواهان است.

ذینفع بودن خواهان: نفع شخصی و مشروع

شرط دوم، ذینفع بودن است. یعنی خواهان باید از نتیجه دعوا، یک نفع قانونی و مشروع ببرد. دادگاه ها برای بیکاری و سرگرمی کسی باز نیستند؛ شما باید واقعاً از طرح دعوا یک نفع عینی و ملموس داشته باشید.

چرا ذینفعی اینقدر مهم است؟ چون باعث می شود هر کسی برای هر موضوعی که به او ربطی ندارد، وارد دادگاه نشود و وقت دادگاه و دیگران را نگیرد. اگر شما ذینفع نباشید، عملاً دادخواست شما بی اعتبار است و رد می شود. نفع شما باید:

• مشروع باشد: یعنی قانونی و قابل قبول باشد، نه یک نفع غیرقانونی.
• مستقیم باشد: یعنی خود شما از نتیجه دعوا تأثیر بگیرید، نه کس دیگری.
• مادی یا معنوی باشد: می تواند مالی باشد (مثلاً مطالبه پول) یا غیرمالی (مثلاً اعاده حیثیت).
• موجود و محقق الوقوع باشد: یعنی نفعی که الان وجود دارد یا حتماً در آینده نزدیک اتفاق می افتد.

یک مثال ساده بزنیم: اگر همسایه شما از همسرش مهریه می خواهد، شما نمی توانید به جای او بروید و دادخواست مطالبه مهریه بدهید، چون شما ذینفع نیستید و هیچ نفعی از گرفتن مهریه همسایه تان نمی برید. نفع باید به خود خواهان برگردد. اگر خواهان نتواند نشان دهد که از طرح دعوا نفعی می برد، دادگاه ممکن است دعوا را رد کند و بگوید که خواهان، ذینفع نیست.

سمت خواهان: جایگاه قانونی در دعوا

شرط سوم، داشتن سمت است. سمت یعنی جایگاه قانونی که خواهان در دعوا دارد. وقتی شما دادخواست می دهید، باید مشخص باشد که با چه سمتی این کار را می کنید. آیا خودتان صاحب حق هستید؟ آیا وکیل کسی هستید؟ یا قیم و ولی یک نفر دیگر؟

سمت های مختلفی ممکن است وجود داشته باشد:

• اصیل: خودتان صاحب حق هستید و برای حق خودتان اقامه دعوا می کنید. این رایج ترین حالت است.
• وکیل: شما به وکالت از شخص دیگری (موکلتان) دادخواست می دهید. در این صورت، باید وکالت نامه معتبر ارائه کنید.
• ولی قهری: پدر یا جد پدری یک کودک صغیر، به عنوان ولی قهری می تواند به جای او دعوا کند.
• قیم: اگر فردی ولی قهری نداشته باشد یا ولی قهری اهلیت نداشته باشد، دادگاه برای کودک یا فرد محجور، قیم تعیین می کند و قیم به جای او می تواند دعوا کند.
• وصی: کسی که به موجب وصیت نامه، وظیفه اداره اموال یا انجام کاری را بر عهده گرفته است.
• مدیر شرکت: اگر دعوا مربوط به یک شرکت باشد، مدیر یا مدیران شرکت با سمت خود می توانند به عنوان خواهان اقدام کنند.

اهمیت احراز سمت، در این است که مطمئن شویم کسی که دعوا می کند، واقعاً نماینده قانونی یا صاحب حق است. اگر سمت خواهان محرز نباشد و مدارک کافی برای اثبات آن ارائه نشود، دادخواست او پذیرفته نمی شود و پرونده به مشکل می خورد. پس همیشه باید حواستان باشد که هنگام تنظیم دادخواست، سمت خود را به درستی مشخص کرده و مدارک لازم برای اثبات آن را هم ضمیمه کنید.

جایگاه و وظایف خواهان در طول دادرسی: راهی که باید بروید

حالا که خواهان از فیلتر شرایط اولیه عبور کرد و دادخواستش به دادگاه رسید، داستان تازه شروع می شود. خواهان در طول فرآیند دادرسی، وظایف و مسئولیت های مهمی دارد که برای رسیدن به حقش، باید آن ها را به درستی انجام دهد. این وظایف، از تنظیم اولین کاغذ تا آخرین جلسه دادگاه را شامل می شود و هر کدام جایگاه خاص خود را دارند.

تنظیم و تقدیم صحیح دادخواست: اولین قدم محکم

قبلاً هم گفتیم که دادخواست، مهم ترین کاغذ در یک دعوای حقوقی است. وظیفه اصلی خواهان این است که دادخواست را به شکل صحیح و کامل تنظیم کند. منظور از صحیح و کامل چیست؟

• رعایت فرم شکلی: دادخواست باید در برگه های مخصوص قوه قضاییه (که معمولاً از دفاتر خدمات قضایی الکترونیک تهیه می شود) نوشته شود.
• خواسته مشخص: باید دقیقاً بنویسید چه چیزی می خواهید. مثلاً مطالبه مبلغ صد میلیون تومان، الزام به تنظیم سند رسمی، یا فسخ قرارداد.
• دلایل و مستندات: باید تمام مدارکی که ادعایتان را ثابت می کند (مثل قولنامه، چک، سفته، شهادت شهود، کارشناسی و…) را همراه با دادخواست ارائه دهید یا لااقل در دادخواست به آن ها اشاره کنید.
• مشخصات کامل: مشخصات خودتان (خواهان)، مشخصات طرف مقابل (خوانده) و موضوع دعوا باید به طور کامل و دقیق نوشته شود.

بعد از تنظیم، باید هزینه دادرسی را پرداخت کنید. این هزینه بر اساس نوع و ارزش خواسته شما متفاوت است و بدون پرداخت آن، دادخواست شما به جریان نمی افتد. این اولین و مهم ترین وظیفه خواهان است که باید با دقت و وسواس زیادی انجام شود، چون هر اشتباهی در این مرحله می تواند روند رسیدگی را طولانی تر یا حتی کل پرونده را با مشکل روبرو کند.

پیگیری دعوا و حضور در جلسات: ادامه مسیر

فکر نکنید همین که دادخواست را دادید، کار تمام است! خواهان باید تا آخر دعوا، پیگیر پرونده اش باشد. این پیگیری شامل موارد زیر است:

• حضور در جلسات دادرسی: وقتی دادگاه تاریخ جلسه رسیدگی را تعیین کرد، خواهان (یا وکیلش) باید سر موقع در دادگاه حاضر شود. غیبت بی دلیل می تواند به ضرر خواهان تمام شود.
• ارائه مدارک و توضیحات: در طول جلسات، ممکن است قاضی از خواهان بخواهد که مدارک بیشتری ارائه دهد، یا درباره جزئیات دعوا توضیحاتی بدهد. خواهان وظیفه دارد این درخواست ها را اجابت کند.
• پاسخ به ایرادات خوانده: اگر خوانده ایراداتی به دادخواست یا ادعاهای خواهان وارد کند، خواهان باید به این ایرادات پاسخ دهد و دفاع کند.

البته، اگر خواهان خودش وقت یا تخصص کافی برای پیگیری پرونده را ندارد، می تواند یک وکیل حقوقی انتخاب کند تا به جای او این وظایف را انجام دهد. داشتن وکیل می تواند کمک بزرگی در پیشبرد صحیح پرونده باشد.

اثبات ادعا: بار سنگین حقیقت

همانطور که قبلاً گفتیم، بار اثبات ادعا اصولاً بر دوش خواهان است. یعنی خواهان باید با دلایل محکم، حرف خودش را ثابت کند. این کار می تواند از طریق:

• اسناد و مدارک کتبی: مثل قراردادها، فاکتورها، رسیدها، چک و سفته.
• شهادت شهود: اگر کسی شاهد واقعه بوده است.
• اقرار: اگر خوانده به حقانیت خواهان اقرار کند.
• قسم: در برخی موارد خاص.
• ارجاع به کارشناسی: مثلاً برای تعیین خسارت یا ارزیابی ملک.

خواهان باید تمام تلاشش را بکند تا قاضی را قانع کند که ادعایش درست است. اگر خواهان نتواند ادعای خود را به درستی ثابت کند، حتی اگر حق با او باشد، ممکن است در دادگاه موفق نشود.

رعایت مقررات آیین دادرسی مدنی: بازی با قواعد

مثل هر بازی دیگری، دادرسی هم قواعد و قوانین خاص خودش را دارد. خواهان وظیفه دارد تمام مقررات آیین دادرسی مدنی را رعایت کند. این قوانین شامل مهلت های قانونی برای انجام کارها، نحوه ارائه مدارک، چگونگی اعتراض به رأی دادگاه و هزاران جزئیات دیگر است. عدم رعایت این مقررات می تواند منجر به از دست رفتن حق، طولانی شدن پرونده یا حتی رد شدن دعوا شود.

به طور خلاصه، خواهان باید با دقت و هوشیاری تمام مراحل را طی کند و از حقوق و وظایف خود آگاه باشد تا بتواند به آنچه می خواهد برسد. این مسیر ممکن است پر چالش باشد، اما با آگاهی و پیگیری، قابل عبور است.

جایگاه و وظایف خوانده در طول دادرسی: دفاع از حق

حالا نوبت می رسد به خوانده؛ کسی که قرار نیست آغازگر بازی باشد، بلکه باید در برابر ادعاهای خواهان از خودش دفاع کند. وظایف و حقوق خوانده هم به همان اندازه خواهان مهم است و نادیده گرفتن آن ها می تواند عواقب بدی داشته باشد.

دریافت ابلاغیه و اطلاع از موضوع دعوا: زنگ خطر!

اولین اتفاق برای خوانده، دریافت ابلاغیه است. ابلاغیه، نامه ای رسمی از دادگاه است که به شما اطلاع می دهد دعوایی علیه شما مطرح شده و باید برای پاسخگویی در دادگاه حاضر شوید. این برگه را دست کم نگیرید!

• اهمیت ابلاغ قانونی: ابلاغیه معمولاً به صورت الکترونیکی از طریق سامانه ثنا یا گاهی به صورت فیزیکی به آدرس شما ارسال می شود. مطمئن شوید که ابلاغیه هایتان را مرتب چک می کنید و از مفاد آن باخبر می شوید.
• مهلت های قانونی: در ابلاغیه، مهلت مشخصی برای پاسخگویی به دادخواست یا حضور در جلسه دادگاه تعیین می شود. مثلاً ممکن است ۱۵ تا ۳۰ روز به شما فرصت داده شود تا لایحه دفاعیه خود را ارائه دهید. از دست دادن این مهلت ها می تواند به ضرر شما تمام شود، چرا که ممکن است دادگاه بدون حضور یا دفاع شما، رأی صادر کند.

وقتی ابلاغیه را دریافت کردید، اولین کاری که باید بکنید این است که بفهمید خواهان از شما چه می خواهد و موضوع دعوا دقیقاً چیست. این مرحله، مثل شنیدن زنگ خطر است که به شما می گوید باید سریع دست به کار شوید و برای دفاع از خودتان آماده شوید.

حق دفاع و پاسخگویی به دعوا: فرصت طلایی

مهم ترین حق و وظیفه خوانده، دفاع از خودش و پاسخگویی به ادعاهای خواهان است. شما حق دارید به هر شکلی که صلاح می دانید، از خودتان دفاع کنید. این دفاع می تواند از راه های زیر انجام شود:

• ارائه لایحه دفاعیه: می توانید یک لایحه مکتوب به دادگاه ارائه دهید و در آن، ادعاهای خواهان را رد کرده، دلایل خودتان را بیاورید و توضیح دهید که چرا حق با خواهان نیست.
• ارائه دلایل و مستندات: مثل خواهان، شما هم می توانید اسناد، مدارک، شهادت شهود یا هر مدرک دیگری را که دفاعیات شما را تقویت می کند، به دادگاه ارائه دهید.
• حضور در جلسات دادرسی: همانطور که خواهان باید حاضر شود، خوانده نیز (یا وکیلش) باید در جلسات دادگاه حاضر شود تا دفاعیات خود را به صورت شفاهی مطرح کند و به سوالات قاضی پاسخ دهد.

بی توجهی به این حق دفاع، به معنی از دست دادن فرصت است و می تواند منجر به صدور حکم غیابی علیه شما شود، یعنی حکمی که بدون حضور و دفاع شما صادر شده و ممکن است به ضررتان باشد.

حق طرح ایرادات قانونی: دفاع هوشمندانه

خوانده فقط نباید منتظر بماند و از خودش دفاع کند، بلکه می تواند به دادخواست خواهان ایرادات قانونی هم وارد کند. این ایرادات می توانند به دو دسته اصلی تقسیم شوند:

• ایرادات شکلی: این ایرادات مربوط به نقص در شکل دادخواست یا عدم رعایت مقررات دادرسی است. مثلاً خوانده می تواند بگوید:
  • خواهان اهلیت ندارد (مثلاً مجنون است).
  • خواهان ذینفع نیست.
  • خواهان دارای سمت قانونی برای طرح دعوا نیست.
  • دادخواست به درستی تنظیم نشده یا ناقص است.
  • دادگاه صلاحیت رسیدگی به این دعوا را ندارد.

  اگر دادگاه یکی از این ایرادات را بپذیرد، ممکن است پرونده را رد کند یا دستور رفع نقص بدهد.

• ایرادات ماهوی: این ایرادات مربوط به اصل و ماهیت دعواست. یعنی خوانده می گوید که ادعای خواهان از اساس اشتباه است یا مثلاً خواسته او قبلاً توسط دادگاه دیگری رسیدگی شده و نباید دوباره به آن رسیدگی شود.

طرح ایرادات قانونی یک راه هوشمندانه برای دفاع است و وکیل خوب می تواند با استفاده از این حق، مسیر پرونده را به نفع موکلش تغییر دهد.

حق طرح دعوای متقابل: خواهان شدن خوانده!

یکی از جالب ترین حقوق خوانده، حق طرح دعوای متقابل است. فرض کنید خواهان از شما پولی می خواهد، اما شما هم از او پول طلب دارید یا فکر می کنید او به شما خسارت زده است. در این حالت، شما می توانید در همان پرونده اصلی و علیه همان خواهان، خودتان یک دعوا مطرح کنید. این دعوا را «دعوای متقابل» می گویند.

با طرح دعوای متقابل، خوانده خودش هم نقش خواهان را پیدا می کند و علیه خواهان اصلی، دعوایی جدید مطرح می کند که معمولاً با دعوای اصلی در ارتباط است. مثلاً اگر خواهان برای مطالبه وجه چکی علیه شما دادخواست داده، شما می توانید دعوای متقابل برای اثبات جعلی بودن امضای چک را مطرح کنید. این کار می تواند قدرت دفاعی خوانده را به شدت افزایش دهد و حتی منجر به پیروزی او در کل پرونده شود. البته این دعوای متقابل هم شرایط خاص خودش را دارد و باید به موقع و با رعایت تشریفات قانونی طرح شود.

خلاصه، خوانده هم مثل خواهان، هم حقوقی دارد و هم وظایفی. بی توجهی به این حقوق و وظایف می تواند سرنوشت پرونده را به کلی عوض کند. پس اگر خوانده دعوایی هستید، حتماً با جدیت پیگیر پرونده تان باشید و از تمام ابزارهای قانونی برای دفاع از خودتان استفاده کنید.

مفاهیم مرتبط و تفاوت های کلیدی: فراتر از خواهان و خوانده

حالا که حسابی با خواهان و خوانده آشنا شدیم، بد نیست به چند مفهوم دیگر هم نگاهی بیندازیم که ممکن است با آن ها اشتباه گرفته شوند یا در کنارشان استفاده شوند. فهم این تفاوت ها و ارتباطات، به شما دید جامع تری از فضای حقوقی می دهد.

تفاوت خواهان و شاکی: حقوقی یا کیفری؟

یکی از اشتباهات رایج، یکی دانستن خواهان و شاکی است. هرچند هر دو، آغازگر یک فرآیند قضایی هستند، اما ماهیت پرونده هایی که مطرح می کنند کاملاً با هم فرق دارد:

• خواهان: این اصطلاح مخصوص دعاوی حقوقی است. دعاوی حقوقی به مسائلی مربوط می شوند که بیشتر جنبه مالی، قراردادی، ملکی یا خانوادگی دارند و هدف از آن ها معمولاً جبران خسارت، مطالبه حق یا الزام به انجام کاری است. مثلاً مطالبه مهریه، تقسیم ارث، الزام به تنظیم سند رسمی، فسخ قرارداد اجاره و… همه این ها دعاوی حقوقی هستند و کسی که آن ها را مطرح می کند، «خواهان» نام دارد. مرجع رسیدگی به این دعاوی، دادگاه های حقوقی هستند.
• شاکی: این اصطلاح برای دعاوی کیفری به کار می رود. دعاوی کیفری زمانی مطرح می شوند که جرمی اتفاق افتاده باشد و هدف از آن ها مجازات مجرم است. مثلاً سرقت، کلاهبرداری، ضرب و جرح، توهین و… همه جرم هستند و کسی که از این جرایم متضرر شده و شکایت می کند، «شاکی» نامیده می شود. مرجع رسیدگی به این دعاوی، ابتدا دادسرا و سپس دادگاه های کیفری هستند.

پس، اگر کسی پول شما را خورده، شما خواهان هستید. اما اگر جیبتان را زده، شما شاکی هستید! تفاوت در ماهیت جرم یا حق و مرجع رسیدگی، اصلی ترین عامل تمایز این دو است.

مدعی و مدعی علیه: معادل های فارسی

گاهی اوقات در ادبیات حقوقی یا حتی در مکالمات روزمره، به جای خواهان و خوانده، از اصطلاحات مدعی و مدعی علیه استفاده می شود. این دو کلمه، معادل های فارسی و قدیمی تر خواهان و خوانده هستند و دقیقاً همان معنا را دارند:

• مدعی: همان خواهان است. کسی که ادعایی را مطرح می کند و چیزی را از دیگری می خواهد.
• مدعی علیه: همان خوانده است. کسی که ادعا علیه او مطرح شده و باید در برابر آن ادعا پاسخگو باشد.

استفاده از این اصطلاحات کاملاً صحیح است و جایگزین مناسبی برای خواهان و خوانده هستند، به خصوص در متن های قدیمی تر حقوقی یا متونی که می خواهند از زبان فارسی سره تری استفاده کنند. معمولاً در قانون آیین دادرسی مدنی فعلی بیشتر از خواهان و خوانده استفاده می شود.

طرفین دعوا: یک اصطلاح کلی

وقتی می خواهیم هم به خواهان و هم به خوانده به صورت کلی اشاره کنیم و لازم نیست تفکیکی بینشان قائل شویم، از اصطلاح طرفین دعوا استفاده می کنیم. این اصطلاح، چتر عمومی است که هم خواهان و هم خوانده را زیر خود می گیرد.

مثلاً وقتی گفته می شود «طرفین دعوا باید در جلسه دادگاه حاضر شوند»، یعنی هم خواهان و هم خوانده (یا وکلایشان) باید در جلسه حضور پیدا کنند. این اصطلاح برای سادگی و خلاصه گویی در متون حقوقی و سخنرانی ها بسیار کاربردی است.

اهمیت نقش وکیل برای خواهان و خوانده: عصای دست در پیچ و خم ها

در نهایت، یکی از مهم ترین نکات در هر دعوای حقوقی، چه برای خواهان و چه برای خوانده، بحث وکیل گرفتن است. نظام حقوقی پر از ریزه کاری ها، قوانین و رویه هایی است که فقط متخصصان آن را می دانند. برای همین، داشتن یک وکیل خوب و باتجربه برای هر دو طرف می تواند حیاتی باشد:

• برای خواهان: وکیل می تواند به شما در تنظیم صحیح دادخواست، جمع آوری مدارک، ارائه دلایل محکم، پاسخ به ایرادات خوانده و پیگیری تمام مراحل پرونده کمک کند تا حق شما از بین نرود.
• برای خوانده: وکیل می تواند در پاسخگویی به دادخواست، تنظیم لایحه دفاعیه قوی، شناسایی و طرح ایرادات قانونی، و حتی طرح دعوای متقابل، عصای دست شما باشد و اجازه ندهد حق شما پایمال شود.

یک وکیل خوب، نه تنها بار سنگین کارهای اداری و قانونی را از دوش شما برمی دارد، بلکه با دانش و تجربه اش، شانس پیروزی شما در دادگاه را به طرز چشمگیری افزایش می دهد. او می تواند بهترین راهکارها را برای شرایط خاص پرونده شما پیشنهاد دهد و از بروز اشتباهات جبران ناپذیر جلوگیری کند.

به قول قدیمی ها: کار را باید به کاردان سپرد. و در دنیای حقوق، کاردان همان وکیل متخصص است.

پس، اگر به هر دلیلی درگیر یک دعوای حقوقی شدید، چه به عنوان خواهان و چه به عنوان خوانده، حتماً قبل از هر اقدامی، با یک وکیل مشورت کنید. این مشورت اولیه می تواند مسیر پرونده شما را به کل تغییر دهد و از سردرگمی ها و هزینه های اضافی جلوگیری کند.

جمع بندی: دانش، اولین گام به سوی عدالت

تا اینجا حسابی با مفهوم «خوانده و خواهان کیست» آشنا شدیم و از زیر و بم نقش هایشان در یک دعوای حقوقی سر درآوردیم. فهمیدیم که خواهان، آغازگر ماجراست و بار اثبات ادعا را به دوش می کشد؛ کسی که با طرح یک دادخواست، به دنبال گرفتن حق یا خواسته ای قانونی از دیگری است. از آن طرف، خوانده کسی است که به دادگاه فراخوانده می شود تا به این ادعاها پاسخ دهد و از خودش دفاع کند. هر دو نقش، هم حقوقی دارند و هم وظایفی که بی توجهی به آن ها می تواند عواقب جدی برایشان داشته باشد.

همچنین دیدیم که خواهان برای شروع دعوا باید شرایطی مثل اهلیت، ذینفع بودن و داشتن سمت قانونی را داشته باشد و در طول دادرسی هم باید به درستی دادخواست بدهد، پیگیر پرونده باشد و ادعایش را اثبات کند. خوانده نیز بعد از دریافت ابلاغیه، وظیفه دارد به موقع دفاعیاتش را ارائه دهد، از حق طرح ایرادات قانونی استفاده کند و حتی در صورت لزوم، دعوای متقابل مطرح کند تا از حقوقش دفاع کند.

تفاوت بین خواهان و شاکی، کاربرد اصطلاحات مدعی و مدعی علیه و نقش کلی «طرفین دعوا» را هم بررسی کردیم. در نهایت، به این نکته مهم رسیدیم که پیچیدگی های دنیای حقوق، نیاز به کمک متخصصان را پررنگ می کند. داشتن یک وکیل مجرب برای هر دو طرف، نه تنها می تواند فرآیند دادرسی را ساده تر کند، بلکه شانس موفقیت در پرونده را نیز به طرز چشمگیری افزایش می دهد.

یادتان باشد، در هر موقعیت حقوقی، آگاهی و اطلاعات درست، اولین و مهم ترین گام برای دفاع از حقوق خودتان است. این مقاله تلاشی بود برای روشن کردن گوشه ای از این مسیر پر پیچ و خم. اما فراموش نکنید که هر پرونده ای، جزئیات خاص خودش را دارد. پس اگر خدای نکرده گذر شما به دادگاه افتاد، حتماً با یک مشاور حقوقی یا وکیل متخصص مشورت کنید تا با راهنمایی دقیق و تخصصی، بهترین مسیر را برای رسیدن به حقتان انتخاب کنید. با آگاهی، مسیر عدالت هموارتر خواهد شد.